Geschiedenis
Zes eeuwen aan de rand van Nederland
De geschiedenis van de Erkerkerkerkerk is gereconstrueerd op basis van het archief van de Stichting Erfgoed Erkerkerkerkerk, stukken uit het Regionaal Archief Alkmaar en het bouwhistorisch onderzoek tijdens de restauraties van 1987, 2014 en 2024–2026.
ca. 1408
Een kapel op ’t Oge
Callantsoog ligt in de vijftiende eeuw nog op een eiland: ’t Oge. Op het hoogste punt van de duinen bouwen de bewoners een eenvoudige kapel van hout en zoden. Ze wordt in de loop van anderhalve eeuw meermaals door stormvloeden beschadigd en telkens weer opgelapt.
1570
De Allerheiligenvloed
Op 1 november 1570 verwoest de Allerheiligenvloed grote delen van de Noord-Hollandse kust. Ook het dorp op ’t Oge wordt vrijwel volledig weggeslagen; de kapel gaat verloren. Het enige dat de vloed doorstaat, is de gewelfde voorraadkelder die kort daarvoor naast de kapel was gebouwd — een robuuste constructie van kloostermoppen, ingegraven in de duinzandrug.
1581–1597
Wederopbouw op de duinrug
Het dorp wordt landinwaarts herbouwd en krijgt in 1581 een nieuwe kerk. Bij de bouw wordt de oude voorraadkelder bewust in de plattegrond opgenomen: hij komt onder het westelijke deel van het nieuwe gebouw te liggen. De afwerking van kerk en toren duurt tot 1597.
ca. 1620
De kelder wordt kerker
De kerk is in die tijd het enige stenen gebouw van het dorp — en dus het enige dat op slot kan. De schout van Callantsoog neemt de kelder in gebruik als kerker voor strandrovers, smokkelaars en op heterdaad betrapte strandjutters, in afwachting van hun overbrenging naar Alkmaar. Uit deze periode stammen de oudste ingekraste tekens op de kelderwanden.
1742
De erker
Tegen de westgevel wordt een erker gebouwd: de schrijfkamer van de schout, waar arrestanten werden ingeschreven. De oorspronkelijke keldertrap wordt daarbij dichtgemetseld; sindsdien is de kerker uitsluitend bereikbaar via een luik in de vloer van de erker. In de volksmond ontstaat de naam die het gebouw nooit meer kwijtraakt: de kerk met de erker boven de kerker — de Erkerkerkerkerk.
27 augustus 1799
De slag bij Callantsoog
Bij de Brits-Russische invasie van Noord-Holland landen Britse troepen op het strand bij Callantsoog. De kerker doet enkele weken dienst als arrestlokaal. De drieëntwintig musketkogels die tijdens de restauratie van 2025 onder de keldervloer zijn gevonden, worden op deze episode gedateerd.
1888
Storm en een nieuwe spits
Een zware novemberstorm beschadigt de dakruiter zo ernstig dat hij moet worden afgebroken. Een jaar later staat de huidige, donkerrode torenspits op het dak. Tegelijk krijgt de kerk een nieuwe luidklok, gegoten in een Amsterdamse gieterij en door het dorp ‘Geertruida’ gedoopt.
1940–1945
De Atlantikwall
Callantsoog ligt in het spergebied van de Atlantikwall. De bezetter gebruikt de toren als observatiepost; het dorp mag de kerk nauwelijks nog in. Juist in die jaren bewijst de kerker zijn dorp de grootste dienst: onder het luik verstoppen bewoners voorraden, fietsen en een radiotoestel. Ze worden nooit gevonden.
1953–1954
Na de watersnood
De watersnoodramp van 1953 raakt Callantsoog niet direct, maar leidt landelijk tot strengere eisen aan kustfunderingen. In 1954 worden de fundamenten van de kerk en het keldergewelf onderzocht en plaatselijk versterkt.
1958
De naam wordt officieel
Wat eeuwenlang een bijnaam was, wordt officieel: de kerkvoogdij laat ‘Erkerkerkerkerk’ als naam registreren. Het levert het dorp tot op de dag van vandaag verwarde blikken van drukkers, ambtenaren en navigatiesystemen op.
1987
Monumentenstatus
Het gebouw wordt ingeschreven als beschermd monument. In hetzelfde jaar volgt de eerste grondige restauratie van de erker, waarvan het houtwerk door zeewind zwaar had geleden.
1998
Zusterkerk in Lekkerkerk
Op een vaktagung over erkerrestauratie leren de restauratoren van Callantsoog hun collega’s uit Lekkerkerk kennen — het dorp aan de Lek waarvan de kerk al in 1276 wordt vermeld, en dat met de Lekkerkerkerkerkerker een eigen taalkundig curiosum bezit. Sindsdien zijn beide kerken officieel zusterkerken, met een jaarlijkse uitwisseling die afwisselend in Callantsoog en Lekkerkerk plaatsvindt.
2014
De kerker gerenoveerd
De kerker wordt voor het eerst gerenoveerd en op gezette tijden opengesteld voor bezoekers. De belangstelling overtreft alle verwachtingen: de rondleidingen zijn wekenlang volgeboekt.
2024–2026
De grote restauratie
De omvangrijkste restauratie in de geschiedenis van het gebouw: het keldergewelf wordt geconsolideerd, de vochthuishouding aangepakt en de erker opnieuw gefundeerd. Onder de keldervloer vinden archeologen musketkogels, zeventiende-eeuws aardewerk en gevangenisgraffiti — en in de westwand een dichtgemetselde doorgang richting de duinen. Meer daarover op de pagina Het gebouw en de kerker.
Er zijn in Nederland grotere kerken, oudere kerken en beroemdere kerken. Maar er is er maar één waar je door een luik in een erker een zestiende-eeuwse kerker in klimt.